Weinig of geen zelfvertrouwen? Heb je een gebrek aan eigenwaarde, zelfwaardering of vind je het lastig om jezelf te accepteren zoals je bent?
Je bent niet alleen. Veel mensen ondervinden hinder van een negatief zelfbeeld. Dat kan zich op verschillende manieren uiten: onzekerheid, perfectionisme, moeite met grenzen stellen, controle willen houden of voortdurend het gevoel hebben dat je niet goed genoeg bent. Voor iedereen is dit anders.
Een negatief zelfbeeld ontstaat meestal niet zomaar. Ervaringen, verwachtingen en overtuigingen over jezelf kunnen hierin een belangrijke rol spelen. Maar hoe ontstaat zo’n negatief zelfbeeld eigenlijk? En wat kun je doen om meer zelfvertrouwen te krijgen?
Wat is een negatief zelfbeeld?
Je zelfbeeld is de manier waarop je naar jezelf kijkt. Wat vind je van jezelf? Welke eigenschappen schrijf je jezelf toe? Hoe beoordeel je je eigen kwaliteiten, mogelijkheden en tekortkomingen?
Bij een negatief zelfbeeld ben je vaak kritisch op jezelf. Je ziet vooral wat er niet goed gaat, vergelijkt jezelf met anderen of vindt dat je voortdurend aan bepaalde verwachtingen moet voldoen.
Een negatief zelfbeeld en weinig zelfvertrouwen hangen vaak samen, maar zijn niet helemaal hetzelfde. Je zelfbeeld gaat over hoe je jezelf als persoon beoordeelt. Zelfvertrouwen gaat meer over het vertrouwen dat je hebt in jezelf en je eigen mogelijkheden.
Je kunt bijvoorbeeld prima functioneren op je werk en vertrouwen hebben in je vakkennis, maar tegelijkertijd vinden dat je als persoon niet goed genoeg bent. Andersom kun je een positief zelfbeeld hebben en toch onzeker zijn wanneer je iets nieuws moet doen.
Hoe ontstaat een negatief zelfbeeld?
In de eerste jaren van ons leven ontwikkelen we al ideeën over onszelf en onze omgeving. Als kind leren we hoe anderen op ons reageren en wat we kunnen verwachten. We ontdekken welk gedrag aandacht oplevert, wanneer we waardering krijgen en hoe we omgaan met afwijzing of kritiek.
Wanneer een kind bijvoorbeeld regelmatig te horen krijgt dat het iets niet kan, niet goed genoeg is of voortdurend aan bepaalde verwachtingen moet voldoen, kan dit invloed hebben op het zelfbeeld. Zeker wanneer zulke ervaringen zich blijven herhalen.
Dat betekent overigens niet dat je zelfbeeld volledig in je jeugd wordt bepaald. Ook ervaringen op latere leeftijd, zoals kritiek, afwijzing, mislukkingen of juist positieve gebeurtenissen, kunnen invloed hebben op hoe je naar jezelf kijkt.
Het gaat bovendien niet alleen om wat je meemaakt, maar ook om welke betekenis je aan deze ervaringen geeft.
Belemmerende overtuigingen als oorzaak van een negatief zelfbeeld
Hoe we over onszelf denken, wordt mede beïnvloed door onze overtuigingen. Dit zijn ideeën die we over onszelf en de wereld hebben ontwikkeld en die we soms als vanzelfsprekend beschouwen.
Voorbeelden van belemmerende overtuigingen zijn:
- Ik ben niet goed genoeg.
- Er is iets mis met mij.
- Ik mag geen fouten maken.
- Anderen zijn beter dan ik.
- Ik moet altijd sterk zijn.
- Als ik nee zeg, vinden anderen mij niet meer aardig.
- Ik kan dit toch niet.
Het lastige van dit soort overtuigingen is dat je ze niet altijd meer ter discussie stelt. Je hebt ze zo vaak tegen jezelf gezegd dat je ze als waarheid bent gaan beschouwen.
Je kunt belemmerende overtuigingen vergelijken met oude computersoftware die nooit een update heeft gekregen. Ooit werkte het programma misschien prima, maar inmiddels gebruik je nog steeds dezelfde oude versie, terwijl je behoeften en omstandigheden veranderd zijn.
Zo werkt het soms ook met overtuigingen. Wat je vroeger hebt geleerd of bent gaan geloven, hoeft vandaag helemaal niet meer te kloppen. Toch kan zo’n overtuiging nog steeds invloed hebben op je gedrag.
Hoe beïnvloedt een negatief zelfbeeld je gedrag?
Een negatief zelfbeeld kan invloed hebben op je keuzes, gedrag en de manier waarop je met anderen omgaat. Wie bijvoorbeeld voortdurend denkt niet goed genoeg te zijn, zal mogelijk minder snel nieuwe uitdagingen aangaan of zijn mening geven.
Stel dat je tijdens een vergadering een goed idee hebt, maar denkt dat anderen jouw bijdrage vast niet interessant vinden. Je houdt je mond. Achteraf baal je daarvan en zeg je misschien tegen jezelf: zie je wel, ik durf ook nooit iets te zeggen.
Op deze manier kunnen je overtuigingen en je gedrag elkaar versterken. Je denkt dat je iets niet kunt, probeert het niet en krijgt daardoor ook niet de kans om te ontdekken dat je het misschien wel kunt.
Hetzelfde kan gebeuren bij assertiviteit. Wanneer je bang bent anderen teleur te stellen, zeg je misschien te vaak ja. Je houdt onvoldoende rekening met je eigen grenzen en raakt daardoor mogelijk overbelast.
Dat betekent niet dat je verantwoordelijk bent voor het gedrag van anderen. Je kunt immers ook te maken krijgen met mensen die daadwerkelijk over je grenzen gaan. Wel kun je leren om je eigen gedrag en reacties beter te begrijpen en waar mogelijk te veranderen.
Hoe kun je meer zelfvertrouwen krijgen?
Wil je meer zelfvertrouwen ontwikkelen en je negatieve zelfbeeld veranderen, dan is bewustwording een belangrijke eerste stap. Welke overtuigingen heb je over jezelf? Waar komen die vandaan? En kloppen ze eigenlijk nog wel?
Het helpt om niet iedere gedachte die je over jezelf hebt automatisch als waarheid te beschouwen. Onderzoek bijvoorbeeld eens welke ervaringen een overtuiging ondersteunen, maar kijk ook naar ervaringen die het tegendeel laten zien.
Een paar praktische manieren om hiermee aan de slag te gaan:
- Herken je negatieve gedachten. Let eens op wat je tegen jezelf zegt wanneer iets niet lukt of wanneer je onzeker wordt.
- Onderzoek je overtuigingen. Is wat je denkt werkelijk waar, of is het vooral een conclusie die je ooit hebt getrokken?
- Wees realistisch. Je hoeft jezelf niet voortdurend positief toe te spreken. Een eerlijker en evenwichtiger beeld van jezelf is vaak veel waardevoller.
- Sta jezelf toe om fouten te maken. Niemand doet alles goed. Fouten maken hoort bij leren en ontwikkelen.
- Oefen met nieuw gedrag. Doe eens iets wat je normaal gesproken vermijdt. Bijvoorbeeld je mening geven, om hulp vragen of een grens aangeven.
Een kleine oefening om je overtuigingen te onderzoeken
Denk eens terug aan een situatie waarin je onzeker was of niet voor jezelf opkwam. Stel jezelf vervolgens drie vragen:
- Wat dacht ik op dat moment over mezelf?
- Welke feiten ondersteunen deze gedachte en welke spreken haar juist tegen?
- Wat zou ik de volgende keer anders kunnen doen?
Misschien ontdek je dat je jezelf veel beperkingen oplegt die helemaal niet nodig zijn. Kies vervolgens één kleine stap waarmee je kunt oefenen. Bijvoorbeeld tijdens de volgende vergadering wel je mening geven, ook wanneer je dat spannend vindt.
Want zelfvertrouwen ontwikkel je niet alleen door anders te denken, maar ook door nieuwe ervaringen op te doen. Inzicht en gedrag versterken elkaar.
Hierover schreef ik ook het artikel Assertiviteit zonder trucjes, waarin ik uitleg waarom het veranderen van gedrag verder gaat dan alleen het aanleren van een paar handige technieken.
Zelfvertrouwen en assertiviteitstraining
Een negatief zelfbeeld veranderen en meer zelfvertrouwen ontwikkelen is meestal geen kwestie van even positief denken. Het vraagt bewustwording, oefening en soms ook het loslaten van overtuigingen die je al jarenlang met je meedraagt.
Tijdens mijn zelfvertrouwen- en assertiviteitstraining werken we daarom niet alleen aan assertieve vaardigheden, maar ook aan de overtuigingen en gedragspatronen die je soms in de weg zitten.
In deze tweedaagse training is er veel ruimte voor persoonlijke aandacht, je eigen leerdoelen en het oefenen met herkenbare situaties. Zodat je niet alleen beter begrijpt waarom je soms onzeker bent, maar vooral ook leert hoe je met meer zelfvertrouwen voor jezelf kunt opkomen.
